Dzieje naszej wsi są ściśle związane z dziejami Śląska. Śląsk przez wieki zmieniał swoich właścicieli. W zapiskach historycznych możemy znaleźć wiele informacji o nim, niestety informacje te nie zawsze są wiarygodne.
Ktoś kiedyś powiedział: ... „że każde pokolenie musi dokonać własnego rozrachunku z historią, że musi sobie wytworzyć własny sposób oglądu przeszłości. Historia w sensie społecznym nie stanie się nigdy zespołem prawd raz i na zawsze ustalonych”.
O ile fakty nie budzą dyskusji (z reguły), to ich interpretacja często budzi spory i kontrowersje. Dzieje Śląska są tego dobrym przykładem.
Więcej zobacz: Archeologia
Pierwszy historycznie udokumentowany zapis dotyczący miasta (grodu) Opola. Po śmierci Karola Wielkiego (w roku 814) skończyła się jedność rozległej monarchii frankońskiej. W Europie doszło do wielkiego zamieszania, jego spadkobiercy toczyli ostrą walkę o tytuł cesarski i o poszczególne prowincje. Zażarte walki zakończono po prawie 30 latach traktatem. W 843 roku trzech wnuków Karola Wielkiego zawarło umowę w Verdun, w myśl której imperium frankońskie zostało podzielone na trzy części. Najstarszy z braci, Lotar I, otrzymał Italię i wschodnią część Galii wraz z tytułem cesarza. Ludwikowi Niemieckiemu przypadły tereny wschodnie imperium (dzisiejsze Niemcy), Karol Łysy otrzymał część zachodnią (dzisiejsze tereny Francji).
I właśnie w tym czasie w Verdun powstaje cenny tajemniczy dokument wywiadu frankońskiego, mający zapewne duże znaczenie dla umawiających się braci w czasie podziału imperium Karola Wielkiego. Dokument ważny, dokładny i na pewno wiarygodny. Skryba frankoński pieczołowicie wylicza ilość twierdz, którymi dane państwo na Śląsku rozporządzało. O naszym państwie Opolini czytamy: Opolini habent civitates XX, czyli: Opolanie mają dwadzieścia grodów. Civitas – cywilizacja, czyli miasto, osiedla różniące się od wsi, skupiające ludzi zajmujących się kontaktami handlowymi oraz rzemieślników.
Skoro dokument spisany został w 843 roku, to jasne jest, że wszystkie wymienione w nim plemiona śląskie musiały się zorganizować wcześniej co najmniej o 100 lat. A więc 123 lata przed Mieszkiem I istniało już „państwo Opolini”, które posiadało dwadzieścia grodów. A mnie uczono w szkole, że założycielem grodu Opole był pierwszy historyczny Piast – Mieszko I. Ten, ważny dla nas mieszkańców Opolszczyzny, dokument, nazwany przez historyków „dokumentem Geografa Bawarskiego”, jest przechowywany w Akwizgranie (Aachen). Co do ówczesnej przynależności Śląska, to wiele faktów przemawia za tym, iż wchodził w skład państwa Przemyślidów czeskich. Ślązacy, podobnie jak Wiślanie (Krakowianie), kilka wieków wcześniej byli pod wpływem Celtów, a więc stali na wyższym poziomie rozwoju. Również chrześcijaństwo dotarło do Opolini wcześniej niż nad Wartę.
Zagadką historyczną dla naszej parafii pozostaje data 1099. Jest to data wyryta na kamieniu wmurowanym w fasadzie kościoła aż do 1814 roku. Po katastrofalnym pożarze (patrz rok 1814) zdołano odczytać liczbę dokładnie, kamienia nie udało się uratować, bo uległ rozproszkowaniu.
(Arch. Parafialne: „Der erwehnte in dem Mittelgiebel eingemauert gewesene Tafesteinist nach dem Brande im Jahre 1814 betrachtet und darauf die Zahl 1099 wirklich entzifert worden. Dieser Stein fiel auseinander und es sind keine uebereste davon vorhanden”.)
Jakie znaczenie przypisać tej dacie: rok założenia osady, budowa pierwszej kaplicy? Czy z okazji 100-letniej rocznicy kanonizacji naszego biskupa św. Wojciecha (999)? Takie pytania zadawał sobie autor O. dr Edward Szdzuj-Frankiewicz w książce „Kościół Parafialny w Chrząszczycach”.
W książce wydanej w 1830 znalazłem taki zapis:
Alphabetisch - Statistisch Topographische Übersicht aller Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuß. Provinz Schlesien, von Knie, Verlag Breslau 1830, Strona 154 (zapis oryginalny jak niżej, pismo drukowane gotykiem):
Follwark, D. Reg. U. Kr Oppeln S 3/4. M. Königl./ Domain. U. Oppeln / O.L.G. Ratibor Königl. Domain. Just.A. Oppeln,/O.S.=/ 27 H. 142 E. Ganz k. K.K. zu Chrzumczütz. Muter Kirche. erbaut 1093. (Archiw Oppeln). bis zu 1810 Archd. Oppeln. Wilde Fischerei.
Warto zwrócić uwagę na datę 1093: Muter Kirche erbaut 1093. Czy możemy założyć, że datę po pożarze odczytano źle? Ostatnia odczytana cyfra 9 jest bardzo podobna do cyfry 3 i tak też mogła być odczytana. Jeśli tak, to datę wybudowania pierwszego kościoła w Chrząszczycach należy przyjąć jako 1093. Podobny zapis tego samego autora znajdujemy 15 lat później (1845 roku).
Pierwsza informacja o osadzie „VORWERK des Gesco”, wymieniona przy okazji nadania dóbr dla kościoła w Chrząszczycach przez księcia Bolka I zwanego Opolskim. Jego grób znajduje się w kościele Franciszkańskim w Opolu.
1830 Knie podaje: Folwark nazywano Forwerckh, a Chrzowice Krzowitze.
Wybudowano naszą kaplicę-dzwonnicę przy ul. Wiejskiej. Zobacz: Sacrum
Wybudowano kaplicę przydrożną na skrzyżowaniu dróg ul. Szkolna, ul. Lipowa, na obecnej posesji Antoniego Chudali, poprzednio Józefa Kansy. Zobacz: Sacrum
Wybudowano kaplicę na polu Antona Smolina. Prawdopodobnie była to także kaplica przydrożna. Wiele śladów wskazuje na to, że ulica Szkolna była główną drogą łączącą księstwo raciborskie z księstwem opolskim. Zobacz: Sacrum
Pierwsza pieczątka naszej osady. Zobacz pieczątkę
Pieczątka osady-gromady Folwark z roku 1742. Na czterech podporach dach (stodoła, Feldscheune), od prawej strony poziomo sztyl z osadzonymi grabiami, od środka podpór na lewą stronę. Napis na pieczątce po obwodzie: „FOLWARK GEM. SIGL” (Folwark, pieczątka gromady). W dolnej części napis: „IN OPPELN CREYS” (w powiecie Opole).
Informacja na podstawie: „Die Wappen der Oberschlesischen Landgemeinden”, Oppeln 1909, Oskar Wilpert & Paul Kutzer.
W dokumentach Folwark pisany przez jedno „L”.
W kaplicy z roku 1664 powieszono dzwon, który do dziś działa.
W dokumentach urzędowych Folwark pisany jest jako Follwark.
Alphabetisch - Statistisch Topographische Übersicht aller Dörfer, Flecken, Städte und andern Orte der Königl. Preuß. Provinz Schlesien, von Knie, Verlag Breslau 1845, Strona 133 (zapis oryginalny jak niżej, pismo drukowane gotykiem):
Follwark, 1532 - Forwerckh O.S. Dorf. Reg. Und Kreis Oppeln Süd 5/8 Meile 25 Häuser 160 Katholische Einwohner. Wilde Fischerei.
Znaczenie: Follwark, od roku 1532 Forwerckh. Górny Śląsk. Wieś. Urząd i powiat Oppeln. Na południe w odległości 5/8 mili. 25 domów, 160 mieszkańców katolików. Zatrudnienie: dziki połów ryb.
Dla porównania, strona 78:
Chrzowitz (Chrzowice): od 1531 Krztzotwitze, od 1532 Krzowitze, 26 domów, 170 mieszkańców, nad tak zwaną Starą Odrą.
Chrząszczyce: 1260 Cremchici, 1295 Chrempchicz i Crempchicz, 1532 Krzimptzytz, 58 domów, 391 mieszkańców, 1 katolicka parafia założona 1093 roku. Do 1810 przynależała do dekanatu Oppeln.
Kaplica w opracowaniu.
12 grudnia urodził się Franciszek Buhl, późniejszy braciszek zakonny (do tej pory jedyny znany z Folwarku). Przebywał w zakonie w Cieszynie, gdzie zmarł 21 września 1924 roku z powodu ostrego zapalenia wyrostka robaczkowego. Zobacz: Portrety
Johan i Johanna Chudala budują krzyż przydrożny na rozwidleniu ul. Wiejskiej w kierunku rzeki Odry.
Stanisław Lakotta na swoim podwórku buduje kapliczkę jako votum za uzdrowienie po powrocie z Częstochowy. Wewnątrz figura Serca Jezusowego.
Kaplica przy młynie, wybudowana przez Johana Lakottę, syna Stanisława Lakotty. Wewnątrz znajduje się figura Matki Boskiej.
Pomniczek obrazkowy przy drodze z Folwarku do Chrząszczyc w Małej Pysce, ustawiony w latach 1914 (1915); daty nie udało się do tej pory dokładnie ustalić. Określany jako pomniczek Josefa Buhla, który zginął w pierwszych dniach I wojny światowej we Francji. Legenda: zobacz Sacrum.
Krzyż przydrożny przy drodze nr 45, skrzyżowanie dróg ul. Lipowa w kierunku Górek. Fundatorem jest Gerard Kurpierz, intencja budowy została podana przez jego ojca.
Dalsze wiadomości w opracowaniu.
